Gần đây tôi có nhận được tin nhắn của một người chị, chị hỏi thăm và ngỏ lời muốn tôi dạy chị cách tìm việc online. Tuy không biết chị nói thật hay đùa, tôi cũng khá bất ngờ với lời đề nghị này, vì chưa bao giờ tôi nghĩ rằng mình sẽ dạy về bộ môn này. Có thể là chị đã nghe người thân của tôi kể về việc tôi có làm việc online chứ bình thường tôi cũng ít chia sẻ công việc online của mình. Chỉ có ai kết nối với tôi trên LinkedIn thì có thể thấy trong phần kinh nghiệm làm việc của tôi có liệt kê công việc trên Upwork (từ năm 2011 đến 2021).
Sau lời đề nghị của chị, tôi suy nghĩ và quyết định viết lại những gì tôi còn nhớ về thời gian tôi làm việc trên Upwork, trước khi tôi quên hết (vì đã 4-5 năm kể từ khi tôi làm job cuối cùng trên nền tảng này). Thật ra đến thời điểm hiện tại tôi cũng đã quên khá nhiều chi tiết nên tôi chỉ viết ra những gì mình còn nhớ để sau này già đi tôi còn hoài niệm lại và có thể con cháu mình sẽ đọc được 🤗.
Dành cho các bạn nào chưa biết thì Upwork là một nền tảng việc làm mà trên đó khách hàng (cá nhân hoặc công ty) sẽ post các công việc/ dự án lên và những người cần việc (freelancer hoặc team/công ty) có thể lên để apply, đấu thầu, phỏng vấn và lấy job về làm. Nó giống như một cái chợ online, nơi gặp nhau giữa một bên là người tìm việc, một bên là người/công ty cần tìm người làm dự án. Do tính chất online là chính nên đa phần (có thể là tất cả, tôi không chắc lắm vì tôi chỉ làm các dự án phần mềm) là các công việc online. Bạn có thể ngồi ở một nước nào đó và làm việc cho khách hàng ở bất kỳ đâu trên thế giới.
Ngoài Upwork thì còn có các nền tảng tương tự như freelancer.com, fiverr.com...
Rồi, kể tiếp câu chuyện nhé. Tôi ra trường vào tháng 03/2011, cũng như bao sinh viên khác, tôi cũng đi kiếm công ty để làm việc. May mắn thay, ở thời điểm đó, tìm được một việc làm phần mềm thì cũng không quá khó. Rồi hàng ngày tôi cũng đi làm nhân viên như mấy anh em, đến công ty rồi về. Một ngày nọ, có một người bạn của tôi rủ sang nhà chơi, tôi cũng không nhớ đó là dịp gì. Nhưng do bận nên tôi cũng tạt qua một lúc (tiện đường đi làm về), rồi anh em cũng hỏi thăm nhau vài câu về cuộc sống, công việc. Tình cờ anh bạn này nói rằng anh đang làm online ở nhà qua oDesk (Upwork là sự sáp nhập của oDesk và Elance năm 2013). Rồi tôi cũng đi về nhà và cũng không nghĩ nhiều về công việc kia. Một thời gian sau, trong một buổi tối rảnh rỗi, tôi chợt suy nghĩ sao mình không làm cái gì đó nhỉ? Rồi tôi nhớ đến công việc của anh bạn kia và bật máy lên để Google.
Ở thời điểm đó, số lượng developer hay software engineer còn ít và nền tảng này cũng có thể là còn mới nên việc tạo một tài khoản và xác minh khá nhanh. (Càng về sau thì Upwork càng yêu cầu nhiều thứ hơn để có một profile, tôi còn nghe một anh bạn nói rằng anh bị từ chối tạo profile vì "có quá nhiều người có cùng kỹ năng" trên Upwork).
Tài khoản được tạo từ ngày 23/11/2011
Tôi tạo tài khoản của mình vào ngày 23/11/2011. Tôi cũng không nhớ rõ mình đã apply bao nhiêu job trước khi nhận được job đầu tiên, nhưng tôi mất tầm đâu đó 4-5 tháng để có công việc đầu tiên với một mức thù lao "khủng": $24.30 USD (cho cả một job nhé, không phải một giờ làm), tương đương đâu đó khoảng 500K vnđ. Ở thời điểm đó thì cũng là một số tiền chấp nhận được cho một công việc làm thêm (lương lúc mới ra trường của tôi tầm 7tr vnđ). Thừa thắng xông lên, tôi tiếp tục apply và làm các project khác với mức thù lao tương tự hoặc thấp hơn, nhưng rate theo giờ tăng dần. Tôi chấp nhận làm những job nhỏ để xây dựng profile, mà thật ra với profile còn mới như tôi thì cũng khá khó để có job lớn. Nên chiến lược của tôi là làm thật tốt, số tiền không quá quan trọng vì cũng chỉ là job làm thêm.
Một vài jobs đầu tiên…
Tuy chấp nhận việc nhận thù lao thấp, làm những dự án tí hon, nhưng tôi cũng có chiến lược của mình: sau mỗi job tôi đều xin xỏ, nài nỉ khách hàng cho tôi 5 sao 🌟🌟🌟🌟🌟 + những lời khen có cánh 🪽🪽🪽🪽🪽. Chiến lược này thực sự hiệu quả về nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, những lời khen có cánh (nghĩa đen) đã liên tục mang tới cho tôi nhiều dự án mới với mức giá làm theo giờ cao hơn hẳn, từ mức $6USD/giờ trong năm 2011 "bay lên" $15USD, $20USD thậm chí $25USD trong vòng chỉ một năm sau đó. Nếu quy $25USD ra lương fulltime thì đâu đó 80tr vnđ (tỉ giá ở thời điểm đó, gấp 10 lần lương đi làm chính thức của tôi), nhưng dĩ nhiên là tôi không đủ thời gian để làm 2 jobs fulltime một lúc, và tôi cũng chưa dám bỏ công việc chính. Quan trọng hơn, tôi nhận được rất nhiều lời mời làm job (invitation) trên Upwork và hầu như tháng nào cũng có job mới 🥰. Ở thời kỳ đỉnh cao, tôi từng nhận job có mức rate cao hơn gấp nhiều lần so với con số trên. Nhưng con số này chỉ cao với tôi, tôi biết còn nhiều bạn có mức rate tốt hơn.
Nếu nhìn kỹ lại thì tôi nghĩ có 3 chiến lược giúp tôi đạt được kết quả này:
1. Như đã nói ở trên, dù bất kỳ dự án nào, lớn hay nhỏ, ít tiền hay nhiều tiền, cứ làm hết sức mình với chất lượng tốt nhất có thể.
2. Trước khi apply vào một job, tôi đọc mô tả rất kỹ, sau đó apply và trong thời gian chờ, tôi sẽ đi học các kỹ năng, kỹ thuật tôi chưa biết bằng cách lấy những keyword từ yêu cầu. Cách này một mặt giúp tôi nâng cao kiến thức, một mặt sẵn sàng cho các cuộc phỏng vấn của khách hàng.
3. Luyện nói Tiếng Anh. Ở thời điểm 2011 khi tôi ra trường, tôi không hề nói được Tiếng Anh và thường rất run khi phải giao tiếp bằng Tiếng Anh. Nên khi chuẩn bị cho các buổi phỏng vấn trên Upwork, tôi đã phải luyện rất nhiều. Chính việc phải đi phỏng vấn kiểu này mà sau nhiều năm, tôi đã nói Tiếng Anh ổn hơn rất nhiều. Như vậy nếu xét kỹ thì ngoài việc kiếm được tiền thì Upwork là nơi chúng ta có thể tận dụng để thực hành Tiếng Anh với người lạ ở khắp nơi trên thế giới nữa...
Hourly rate tăng cao chỉ sau một năm
Trên Upwork, khi nhận được tiền, bạn phải trích lại % trả phí cho Upwork, tôi không nhớ rõ lắm họ charge bao nhiêu nhưng trước đây họ quy định vài mức: dưới $X USD thì 20%, từ $Y USD đến $Z USD thì 10%, trên $Z USD thì 5%, đại loại vậy. Nên thỉnh thoảng tôi và khách hàng của mình cũng tự dắt nhau làm ngoài để tránh phí phát sinh. Tuy nhiên, cách này nguy hiểm vì bị phát hiện thì có thể tài khoản của các bạn sẽ mất màu, bốc hơi và bay đi rất xa, xa lắm... ✈️
Trên Upwork thì đa phần các bạn sẽ làm với cá nhân, startup là chính. Tuy nhiên thỉnh thoảng các bạn cũng sẽ gặp công ty và lấy được một số job dài hơi (long term). Nếu kiếm được những job như vậy mà deal được rate tốt thì đời sẽ ấm êm rất nhiều. Nhưng đời không phải lúc nào cũng màu hồng, vì sao?
1. Do tính chất của các job trên Upwork là làm online, nên khách hàng của các bạn sẽ ở nhiều nơi trên thế giới, trong nhiều dự án thì bạn sẽ không bao giờ biết mặt khách hàng. Điều này có nghĩa là nếu khách hàng giật nợ, không trả lương thì cũng khó lòng đòi lại. Tôi không chắc ở thời điểm hiện tại Upwork đã có thay đổi cách làm việc hay chưa, nhưng những năm về trước, kiện khách hàng là điều gần như vô vọng. Vì khách hàng là người trả tiền, Upwork luôn có phần ưu ái và bảo vệ họ hơn.
Vậy tôi có từng mất tiền không? Câu trả lời là có nhé, không phải một mà đến vài lần. Khách hàng im lặng, nhắn tin không trả lời, nhắn mãi rồi cũng chán...
2. Khi làm việc trên Upwork bạn sẽ gặp nhiều kiểu người khác nhau. Bản thân tôi thì gặp những trường hợp khách hàng không thực sự hiểu họ muốn gì (hoặc cố tình nói mập mờ từ đầu). Với kiểu khách hàng này, họ sẽ mô tả công việc rất sơ sài, nhưng khi vào làm thì đòi hỏi nhiều hơn rất nhiều. Cái khó của freelancer là nếu đã lỡ nhận tiền của họ dù ít hay nhiều, thì rất sợ bị khách hàng review xấu. Nên khi đã vào dự án thì cố gắng làm theo, nếu may mắn gặp người hiểu chuyện thì tốt, còn gặp những tay trời ơi thì chỉ có lên bờ xuống bụi.
Rồi, tiếp tục. Vào năm 2019, cũng từ Upwork, tôi nhận được một job fulltime từ một công ty startup của Úc. Sau một dự án ngắn trên Upwork thì họ muốn kéo tôi ra khỏi Upwork để làm bên ngoài, tôi đồng ý và làm với họ đâu đó tầm 3 năm với một mức lương khá tốt. Công ty này sau đó dừng vì không phát triển được.
Từ sau công ty này thì tôi cũng bắt đầu ít nhận các job trên Upwork nữa, một phần là tôi bắt đầu già đi, mà các công việc trên Upwork thường sẽ làm ban đêm, thức khuya, một phần là Upwork hiện tại thay đổi business model của họ. Nếu trước kia apply job miễn phí thì giờ freelancer sẽ phải mua connect (kiểu như điểm), apply job thì trừ X điểm tuỳ job. Ngoài ra còn chơi trò đấu giá, ai bỏ thêm nhiều connect sẽ lên top. Mặc dù tôi có một profile khá ổn nhưng vẫn không đấu lại, nên tôi quyết định rời cuộc chơi.
Sau nhiều năm, nhìn lại thì tôi phải thừa nhận rằng Upwork đã thay đổi con đường sự nghiệp và cuộc sống của tôi. Nếu có dịp tôi sẽ nói rõ hơn những điều tôi chưa tiện nói (vì nói ra sẽ khá dài dòng) trong một bài viết khác. Đến đây tôi xin tóm gọn lại một số ý mà tôi muốn chia sẻ:
1. Upwork là một chợ việc làm online giúp kết nối người thuê và người tìm việc, giúp họ tìm thấy và làm việc với nhau, xoá bỏ rào cản về vị trí địa lý.
2. Upwork mang nhiều lợi ích cho cả bên thuê và người tìm việc. Đứng ở góc độ người tìm việc, tôi có thể liệt kê một số lợi ích:
- Giúp chúng ta có thêm thu nhập, thậm chí là thu nhập cao hơn rất nhiều so với công việc chính.
- Giúp chúng ta nâng cao kỹ năng, kinh nghiệm khi làm việc với khách hàng nước ngoài. Ngay cả khi bạn không làm job nào, việc đọc các yêu cầu, lấy những từ khoá để về nghiên cứu, học tập cũng đã giúp bạn có thêm nhiều kiến thức và kinh nghiệm.
- Nâng cao kỹ năng goại ngữ mà cụ thể là Tiếng Anh. Như tôi có đề cập ở trên, để phỏng vấn tốt và làm việc được với khách hàng từ khắp nơi trên thế giới, bạn phải có trình độ ngoại ngữ nhất định. Nhưng đừng quá lo lắng (như tôi lúc ban đầu), cứ chuẩn bị, cứ phỏng vấn, cứ chat, cứ nói... không hiểu thì tìm cách nói lại, giải thích lại. Mục đích cuối cùng của giao tiếp (communication) là hiểu nhau, hiểu được vấn đề, chúng ta không đi thi IELTS hay đi thuyết giảng nên không cần chờ đến lúc hoàn hảo (vì sẽ chẳng bao giờ có hoàn hảo cả).
- Mở rộng mối quan hệ, đây là một trong những điều ít người nhận ra nhưng đối với tôi nó là một sự đổi đời. Thông qua những mối quan hệ tạo dựng từ các job, sau này rất nhiều người tìm lại tôi và giao cho tôi nhiều dự án. Nhờ các mối quen biết này mà sau này tôi có dự án để vận hành công ty trong nhiều năm. Điểm quan trọng vẫn là làm hết sức, làm tốt nhất có thể, khách hàng sẽ nhớ đến mình.
3. Upwork cũng có rủi ro khi gặp khách hàng bất lương, bạn có thể sẽ phải mất tiền một vài lần hoặc không, tuỳ vào phúc đức mỗi người 😇
Đến đây tôi xin phép dừng bài viết. Hẹn gặp lại các bạn trong một bài viết khác, tôi sẽ nói về việc Upwork đã thay đổi con đường sự nghiệp và cuộc sống của tôi như thế nào. Chúc các bạn có một ngày may mắn và bình an!